تبلیغات
جامعه‌شناسی اطلاعات - نهیلیسم در فضای سایبر
Sociology of Information

نهیلیسم در فضای سایبر

چهارشنبه 8 آبان 1392 12:26 ق.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی
فضای مجازی، علیرغم تمام انتقادهایی که گذشت، برای طرفدارانش دارای یک مقام ممتاز است: در فضای مجازی فارغ از هر گونه قید و بند، سلسلهمراتب، تفاوت، یا ترجیحی میتوان در محیطهای مختلف، در اتاقهای گفتوگوی مختلف، و در وبسایتهای مختلف وارد شد و سخن گفت و سخن شنید بدون اینکه مسئولیتی در قبال گفتهها و شنیدهها وجود داشته باشد. فضای مجازی جایی است که افراد در آن خرید و فروش میکنند، تخصص رد و بدل میکنند، سایبرسکس دارند، عبادت میکنند، و از محلهای جدید دیدن میکنند. ممكن است همانجا كه یك هایپرلینك دربارة داستان سخن گفتن خداوند با موسی در وادی طوی وجود دارد، هایپرلینك دیگری شما را به دیدن تصاویر روسپی‌های اوكراینی دعوت كند یا تبلیغی در خصوص انواع لوازم آرایشی وجود داشته باشد. همه چیز یكسان است و تمام تفاوت‌های كیفی از میان برداشته شده است. وضع بی‌طرف و خنثایی كه همه تفاوت‌های مرتبه‌ای و ارزشی را یكسان می‌كند.
نیچه نام چنین وضع مدرنی را كه پیش‌بینی‌اش را می‌كرد، «نهیلیسم» گذاشت. این اتفاق در عالم مدرن، چنان‌كه كیركگارد در «عصر حاضر» (The Present Age) می‌گوید، از زمانی اوج گرفت كه مطبوعات به‌عنوان رهاورد مهم دموكراسی، در فضای غیرسیاسی حوزه عمومی، كه در آن افراد بدون خواست مسئولیت و بدون اراده برای هیچ‌گونه تغییر و بدون تعهد در برابر مسائل روی داده، آنچه می‌گویند، و آنچه لازم است جهت تغییر انجام شود، رشد یافت. این ساحت عمومی، عامه‌ای را پدید آورد كه در یك فضای بی‌طرف و فاقد هر گونه مسئولیت و تعهد در برابر عمل و گفتار، در مورد مسائل سخن می‌گویند. ساحت عمومی عالم بی‌طرفی است كه خالی از هرگونه تمایل به عمل متعهدانه است. در چنین فضایی، آنچه اهمیت دارد خود بحث در مورد مسائل مختلف عالم است؛ از ورزش،‌ سیاست، رفتارهای اجتماعی و ... گرفته تا مسائل تجاری و بازار سكه و بورس. كیركگارد در عصر خود، با عمق‌نگری به این وضع مدرن، مطبوعات را عاملی اهریمنی دانسته كه «مسیحیت را ناممكن می‌كند». حتی بسیاری از منادیان آزادی غرب نظیر جان استوارت میل و آلكسیس دوتوكویل دربارة «استبداد عقاید عامه» هشدار دادند؛ عامه‌ای كه راجع به هر موضوعی بحث می‌كنند و تصمیم می‌گیرند بدون اینكه هیچ‌وقت كاری كنند یا مسئولیتی در قبال گفته‌ها و تصیمیم‌ها داشته باشند. در چنین وضع مدرنی، هم‌سطح‌سازی در گسترة وسیعی انجام شد. حجم وسیعی از اطلاعات توسط مطبوعات و رسانه‌ها در دسترس همگان قرار گرفت و از این طریق ناظرانی بی‌طرف و مجرد از مكان به‌وجود آورد. فقدان چیزی به‌نام «عمل متعهدانه» هم‌سطح‌سازی‌ای به‌وجود آورد كه امكان گفت‌وگو، درست یا غلط، عملی یا غیر عملی، را به‌طور خنثی دربارة همه‌چیز باز كرد. حتی باوجدان‌ترین و جدی‌ترین مفسران، لازم نیست دربارة آنچه سخن می‌گویند تخصصی داشته باشند و یا موضع منسجمی داشته باشند. كیركگارد از دو نیروی هولناك در این وضع سخن می‌گفت: مطبوعات و بی‌نامی. وی در مورد مطبوعات در «عصر حاضر» نوشت: «اینجا جایی است كه انسان‌ها در كوتاه‌ترین زمان ممكن، با ارزان‌ترین قیمت ممكن، در وسیع‌ترین مقیاس ممكن، از اخلاق تهی می‌شوند». فضای پر از اطلاعات گمنام و نبود شور و شوق و تعهد در زمانه عقل‌گرای ما عامه را پدید آورد. عامه خود عامل هم‌سطح‌سازی نهیلیستی است چون وقتی همه‌چیز برای ما یكسان باشد، هیچ تعهدی برای عمل وجود نخواهد داشت. در فضای مجازی چنین وضع نهیلیستی‌ای به‌شدت تشدید می‌شود. این فضا بسیار گسترده‌تر از آن چیزی است كه كیركگارد دربارة آن با نگرانی سخن می‌گفت. هیچ كس مسئولیت دقیق بودن اطلاعات روی وب را به‌عهده نمی‌گیرد. البته اهمیتی هم ندارد كه این اطلاعات قابل اعتمادند یا نه زیرا كسی نمی‌خواهد بر پایة آنها كاری بكند. تنها چیزی كه اهمیت دارد این است كه افراد پیغامهایشان را به‌ یكدیگر فوروارد كنند. حتی برای این‌كه این ساحت بی‌طرفی و گمنامی بیشتر حفظ شود و تعهد در برابر گفتار هر چه بیشتر رخت بندد هر كاربر دارای یك ID مخفی است كه پنهان ماندن وی را تضمین نماید. «وحشتناك است كه كسی كه هیچ‌كس نیست، بدون تصوری از مسئولیت بخواهد اشتباهی را رواج دهد».
فقدان معنا ره‌آوردی است كه از یكسان‌سازی همه مراتب ارزشی و مرتبه‌ای قابل تصور است. افراد بصورت آواتار به راحتی و بدون نیاز به تخصص و تعهد برای سخن گفتن وارد هر اتاق گفت‌وگوی دلخواه می‌شوند. اگر بحث دربارة مباحث آلاهی داستان قربانی كردن اسماعیل به‌دست ابراهیم برایش خسته‌كننده شد، می‌تواند به اتاق بحث ورزشی برود و در مورد نتایج داوری بازی دو تیم فوتبال كه اخیراً مسابقه داده‌اند، بحث كند. دیگر هیچ چیز آن قدر اهمیت ندارد كه كسی بخواهد درباره‌اش جانفشانی كند. تغییرپذیری و زندگی در چهره‌ها و لباس‌های متغیر، كه رهاورد چنین وضعی است، همگی در جهت تضمین عدم‌ آسیب‌پذیری انسان از قبول تعهد و مسئولیت در قبال عمل است كه نوعی تهی بودن و فقدان معنا در زندگی را به‌شدت دامن می‌زند و به قول كیركگارد «زندگی را به شاهكاری غیرواقعی از مهارت، و حقیقت را به نمایش تبدیل می‌كند».

شقاقی، مهدی (1390). وانمودگی نشانه‌ها در واقعیت مجازی. مجله سوره اندیشه، 62 و 63 (شهریور و مهر)، 113-117.



دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: چهارشنبه 8 آبان 1392 12:47 ق.ظ