Sociology of Information

چیستی ابزار، فن (تکنیک)، و روش

چهارشنبه 2 مهر 1399 04:10 ب.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی

سپهر اطلاعات در مدرنیته متأخر مملو از نوشته‌هایی است که بر اساس یک ابزار، روش یا تکنیک یا مجموعه‌ای از آنها تولید شده‌اند و بسیاری از افراد، در دسته‌بندی آنها دچار مشکل منطقی می‌شوند. ابزار بعد ملموس و کالایی دارد: چیزی که می‌توان در دست گرفت و از آن بهره برد. مثلاً پرسشنامه یک ابزار است. اما فن یا تکنیک، جنبۀ مهارتی دارد و عبارت است از مهارتی برای به کار گرفتن ابزار. بنابراین گردآوری اطلاعات با ابزار پرسشنامه به تکنیک‌هایی نیاز دارد. مثلاً تکنیک ارسال، توضیح، ارتباط، هم‌فکری، جذب و همراه‌سازی مخاطب برای پاسخگویی. مصاحبه هم یک تکنیک یا فن است و ما معمولاً از فن مصاحبه صحبت می‌کنیم: تکنیکی برای به حرف کشیدن طرف مقابل و همراه کردن او برای دست یافتن به محتوای دانسته‌هایش، پس ذهنش، یا به آستانه‌ای که نسبت به آن مقاومت نشان می‌دهد. مصاحبه جنبه ابزاری هم می‌تواند داشته باشد. مثلا اگر ما سوالات پرسشنامه را به صورت نیمه ساختاریافته، روی کاغذ یا روی یک واژه پرداز، با ترتیبی خاص، وارد کنیم، در واقع یک ابزار ساخته ایم که جنبه ملموس دارد. جنبه ابزاری مصاحبه با جنبه تکنیکی آن کاملا متفاوت است زیرا مصاحبه از طریق ارسال سوالات باز به پاسخ دهنده، بسیار متفاوت از گفتگو با اوست. اولی ابزاری است و دومی تکنیکی. اما روش چیزی فراتر از ابزار یا فن است. روش، اشاره به گام‌هایی دارد برای دست‌یابی به حقیقت. البته ممکن است برای ساخت آن ابزار (کالا) یا انتظامبخشی به یک تکنیک نیز از روش (گام‌های منظم برای نیل به حقیقت) استفاده شده باشد. علم مدرن، اصالتش را از "روش" دارد. روش، به گام‌های مداومی برای رسیدن به حقیقت اشاره دارد و تکنیک‌ها و ابزارها را راهبری می‌کند. لذا کل مراحل یک پژوهش با یک روش هدایت می‌شود و برای راهبری آن روش ما از ابزارها یا تکنیک‌های مختلفی در گام‌های مختلف استفاده می‌کنیم.

 

متأسفانه عدم شناخت دقیق چیستی روش‌ها، ابزارها و تکنیک‌هایی که در پژوهش به کار می‌بریم و دقت اطلاعاتی که از آنها به دست میآید، باعث شده تا به محتواهایی دست پیدا کنیم که بسیاری از آنها قابل اتکا نیست. برای مثال، برای اینکه خدماتی را با استانداردی مقایسه کنیم، پرسشنامه توزیع میکنیم. پرسشنامه اساساً ادراک سنج است. اگر حقایقی از محیط را بخواهیم با آن گردآوری کنیم، حاصل داده دست دوم خواهد بود زیرا مبتنی بر خوداظهاری است نه مشاهده و اندازه‌گیری میدانی. پرسشنامه می‌تواند سه نوع داده گردآوری کند که بر اساس سلسله مراتب اعتبار داده‌ها در سه سطح، از عالی به دانی، قرار میگیرند. پرسشنامه (با پرسش بسته)‌ اگر از پاسخ‌دهنده، چیزی دربارۀ کار، خدمت و فعالیت مخاطب بپرسد و محتوای گفته‌ها را عین حقیقت بپندارد، دادههای حاصله، از نظر عینیت در مرتبۀ دوم‌اند. اگر پرسشنامه از پاسخ‌دهنده چیزی درباره فعالیت‌های دیگران بپرسد (مثلاً شخصیت یا خدمتی که ارائه میدهند)، داده‌ها در مرتبۀ سوم‌اند و اگر طوری طراحی شود که غیرمستقیم، اطلاعاتی دربارۀ فعالیت، شخصیت، یا خدمت خود پاسخ‎دهنده سوال کند بدون آنکه پاسخدهنده متوجه شود نشانه‌هایی که پرسیده شده راجع به چیست، آنگاه داده‌ها در مرتبۀ اول است. پرسشنامه‌ها بیش از آنکه چیزی در بارۀ محیط به ما بگویند، دربارۀ خود پاسخ‌دهنده به ما می‌گویند. دلیل این خاصیت پرسشنامه آن است که در فراغت بال و حسب در نظر گرفتن شرایط و منافع وادراک مخاطب از اثرات و نتایج و عواقب، تکمیل می شود. اگر طوری طراحی شود که از وی خواسته نشود مستقیما درباره خود بگوید آنگاه نمی تواند به راحتی تشخیص دهد چرا این سوالات مطرح شده است. اگر نشانه‌هایی از او سوال شود که آن نشانه‌ها نشان‌دهندۀ بخشی از فعالیت، خدمت یا شخصیت اوست، آنگاه بدون آمیخته شدن نتایج به منافع و پاسخ هدفمند مخاطب، پرسشنامه تکمیل می شود. لذا پژوهش‌های بیشماری داریم که به دنبال بررسی کم و کیف تحقق یک استاندارد هستند یا می‌خواهند کیفیت چیزی (مثل خدمات) را بسنجند و از پرسشنامه استفاده می‌کنند و داده‌های حاصله را عین حقیقت میدانند و گمان می کنند که پاسخ دهنده کمیت و کیفیت همه چیز را به دقت می داند و پاسخ‌های او مستقیماً به عنوان عینیتی محیطی، قابل اتکا می‎دانند، سخت در اشتباهند.  در حالیکه ناظر آگاه، به صورت میدانی می‌تواند وضعیت را مشاهده، اقلام را شمارش، و نتیجه را توصیف کند که حاصل آن، داده‌هایی از نوع مرتبۀ اول است. یا در وضعی بهتر، ناظر آگاه، با مشاهده شرایط و در گفتگو، مخاطب را با چالش روبه رو می کند و او را معرض پاسخ فی‌البداهه قرار می‎دهد و این کار، فرصت تأمل و منفعت اندیشی و عاقبت نگری را تا حدود زیادی از مخاطب می گیرد و لذا محتوای مستقیم گفته ها در این حالت به داده مرتبۀ اول صعود پیدا می کنند. اگر ما ندانیم که داده‌های گردآوری شده چقدر عینیت دارند و چقدر قابل اتکا هستند، نمی‌توانیم افق پرتوافکنی آنها در باره حقایق را درک کنیم و سپهر اطلاعات را مملو از آثاری می کنیم که با ابزار و تکنیک و روش و امثال آن آذین بندی شده اند اما افق پرتوافکنی شان بسیار کوتاه است.




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: چهارشنبه 2 مهر 1399 05:09 ب.ظ



شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic