تبلیغات
جامعه‌شناسی اطلاعات - مطالب مهدی شقاقی
Sociology of Information

هستی شناسی، معرفت شناسی، و روش شناسی تحقیقات اجتماعی پست مدرن

شنبه 13 مهر 1392 10:26 ب.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی

ساحت هستیشناختی

1. جهان از منظر پستمدرنیسم از دیدگاهها و مواضع گوناگون و متفاوت قابل تجربه است که هر یک از این دیدگاهها خاص است زیرا از طریق گفتمانهایی حاصل شده که دنیای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ما را میسازند.
2. موضع فکری و یا نحوۀ مواجهه هر فرد با جهان بازتابانندۀ گفتمان یا بستر فرهنگیای است که در چارچوب آن قرار دارد و در قالب آن شکل گرفته است؛ بدون اینکه بتوان ارجحیتی بین آنها قائل شد.
3. پستمدرنیسم جهان را جهان کثرت و عالمی ناهمگن و نامتجانس و برساخته از خیل کثیری از تأویلها و تفسیرهایی میداند که در آن، معرفت و حقیقت اموری امکانیاند (و نه جوهری) و لذا حقایق محض وجود ندارد و هر چه هست، قطعیتناپذیر است.
4. پستمدرنیسم امکان ایجاد یک هستیشناسی بنیادین که بتواند آخرین منزل حیات اجتماعی باشد زیر سوال میبرد. این بدان معنا نیست که معنا و عمل اجتماعی پایه و اساسی ندارند بلکه بدین معناست که این پایه و اساس متزلزل و در معرض تغییر است. بطور کلی اینکه نمیتوان در خصوص حقیقت انسان، جهان و اجتماع نسخه نهایی پیچید.
5. پستمدرنیسم هر گونه تصوری در خصوص «منِ اندیشنده» را بهطور کامل رد میکند و آن را افسانهای برساخته فراروایتهای متافیزیک (شامل جوهر، ذات، صفات، صور معقول، صور مثالی، و ...) میداند که در مقام عناصر پیشینی آگاهی، بهعنوان بنیانهای دروغین حقیقت بهکار میروند.
6. پستمدرنیسم منتقد شدید برداشت دکارتی از انسان بهعنوان سوژه (منشأ آگاهی و منبع مقتدری برای معنی و حقیقت) است. در پست مدرنیسم فاعل شناسا (انسان) هوشیاری یکپارچهای ندارد بلکه بهوسیلۀ زبان ساختمند شده است. بدین ترتیب پستمدرنیسم متافیزیک را از جنبه مفاهیمی چون علیت، هویت، انسان در مقام فاعل شناسا، و ثبات حقیقت نقد میکند.
7. پستمدرنیسم حقیقت را همواره بهمثابه امری از پیش سیاسی و این جهانی فرض میکند.




ادامه مطلب

دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: شنبه 13 مهر 1392 10:42 ب.ظ

دموکراسی و فضای سایبر

یکشنبه 7 مهر 1392 08:14 ب.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی
باور تقریباً عامی میان اندیشمندان حوزه جامعه‌شناسی سایبر كه علاقه‌مند به توسعه امكانات فناوری اطلاعات برای حل و بهبود معضلات اجتماعی هستند، وجود دارد مبنی بر اینكه جوامع سایبر می‌تواند دموكراسی را بهبود بخشد. برای مثال، هوارد رینگولد (Howard Rheingold) می‌گوید كه مباحثات چند به یك و یك به چند در میان ساكنان جماعت‌های مجازی با برقراری ارتباطات بهتر بین شهروندان و بهبود سلامت دموكراسی همبسته است. بنا به روایت آنها، گسترش ارتباطات جهانی از طریق فضای مجازی كه تحت كنترل كاربران باشد یك اتوپیای الكترونیك است كه فضای بازی برای هر نوع گفت وشنود درباره مسائل سیاسی و اجتماعی را میسر می‌كند. چنین جهانی، یك آگورای الكترونیكی تصور می‌شود كه تسهیل اتباط و تسهیم مباحث و مساعی در اوج قرار دارد. همانطور كه در دموكراسی اولیه، آگورای آتنی محلی بود كه در آن شهروندان یكدیگر را ملاقات كرده و در مورد مسائل و مواضع سیاسی بحث و گفت‌وگو می‌كردند، اكنون این محل در وب و تالارهای گفت‌وگوی فضای مجازی نمود یافته است. اما تصور آگورای الكترونیك، یك تناقض است.

ادامه مطلب

دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: یکشنبه 7 مهر 1392 08:24 ب.ظ

چه نسبتی میان سازماندهی اطلاعات و فرهنگ برقرار است؟

سه شنبه 26 شهریور 1392 08:32 ب.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی
یکی از پرسشهایی که برای حوزه جامعه شناسی اطلاعات می تواند جذاب باشد، نسبت میان چگونگی سازماندهی اطلاعات در برهه های مختلف تاریخی و چگونگی زیست اجتماعی و فرهنگی مردمان است. مدتی قبل کتابی معروف از والتر اونگ (Walter Ong) با نام «orality and literacy: the technologizing of the word» را تورق می کردم که به نکته ای جالب بر خوردم. والتر اونگ می گوید: «فرهنگهای شفاهی (مانند فرهنگ ایرانیان تا قبل از دوره مدرن یعنی مشروطه) مجبور بودند تا کلمات (اطلاعات) را طوری در ذهن خود سازماندهی کنند که براحتی بتوانند بازیابی کنند و در دسترس قرار دهند. لذا، می بینیم که در فرهنگهای شفاهی سخنان قصار، جمله های ریتم دار و کوتاه حکمت آمیز، ضرب المثلها، اشعار حماسی با ریتمهای کوتاه که ستایش خشونت و جنگ، لازمه آن است و ... تداول می یابد. بنابراین فرهنگی شکل می گیرد که با این شیوه سازماندهی اطلاعات متناسب است: زندگی جمعی و شب نشینیها و حتی بعدها جمع خوانیها، برتری اندیشه حکمی بر اندیشه تحلیلی، استفاده از کلمات با بالاترین درجه تأثیرگذاری (دارای بار عاطفی یا خشونت آمیز بسیار بالا) است».

ادامه مطلب

دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: شنبه 6 مهر 1392 03:06 ب.ظ

«نقد» در كتابداری و اطلاع رسانی فراموش شده است

سه شنبه 12 شهریور 1392 12:24 ب.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی
 یكی از مفاهیم كلیدی حوزه «نظریه انتقادی اطلاعات» مفهوم «نقد» است. نقد در نگرش‌های فكری و روش‌شناختی پوزیتیویسم، نئوماركسیم، و پست‌مدرنیسم معانی خاص خود را دارد. در پوزیتیویسم، نقد به معنای توانایی بیان آزاد دیدگاه‌های انتقادی در باره پژوهش، جامعه، سیاست و ... در چارچوب‌های مقبولیت یافته خود پژوهش، جامعه، یا سیاست است و هدف آن بهبود وضع موجود است و لذا رویكردی اثباتی دارد. در نقد پوزیتیویستی، شما مجازید در همان چارچوبی كه چیزِ مورد بحث در آن مقبولیت یافته است نقد كنید و نمی‌توانید كل موضوع مورد بحث را زیر سوال ببرید. به همین دلیل، نقد پوزیتیویستی، نقدی درون ماندگار است. نقد پست مدرن را بطور ساده می‌توان نقد پیش‌فرض‌ها دانست طوریكه موضوع نقد آن، پیش فرضهای بدیهی انگاشته شده ایست كه مقبولیت عام یافته است. لذا فراتر از چارچوب‌ها می رود و در همه موارد، امر مطلق را در هر پیش فرضی نفی می كند. به همین دلیل می توان نقد پست مدرن را استعلایی نامید. نقد نئوماركسیستی سعی دارد این دو را با هم تركیب كند و با نقد موضوع مورد نقد در چارچوب مورد قبول آن پژوهش یا جامعه یا ...، عواملی استعلایی چون نفی ظلم، سلطه، محرومیت، و طبقه را درگیر نقد كند.
با این حال مفهوم «نقد» در كتابداری و اطلاع رسانی امری فراموش شده است. به قول رونالد دی، در طعنه‌ای معنادار، كتابداران و اطلاع‌رسانان تبدیل به سوژه های جست‌وجو و بازجست (Search and re-search) شده‌اند. در این گفته، وی پژوهش در كتابداری (re-search) را نوعی جست‌وجوی (search) دوباره دانسته است. اگر از برخی محققان این حوزه سوال شود كه «كارویژه اصلی كتابخانه‌های آموزشگاهی چیست» می‌گوید بگذارید جست‌وجو كنم و كلیه نظرات را جمع‌آوری و دسته‌بندی نمایم و آنگاه به شما خواهم گفت كارویژه‌اش چیست. تفكر در این كار مفقود است. البته اگر این دسته‌بندی به تفكری منسجم و مستقل توسط محقق منجر شود و «نقد» را مبنای تفكر گیرد كه چه بهتر ولی عموماً از چنین رویكردی خبری نیست.




ادامه مطلب

دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: شنبه 6 مهر 1392 03:04 ب.ظ

ریشه‌های جامعه‌شناسی اطلاعات

سه شنبه 29 مرداد 1392 11:01 ق.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی
همانطور كه در مطلب قبل دربارة ایدة مارگارت الیزابت ایگان و جس شرا توضیح داده شد، معرفت‌شناسی اجتماعی از نظر آنها به‌دنبال «تحلیل تولید، توزیع، و استفاده از دستاوردهای فکری» بود و حاصل این تحلیل «چارچوبی برای کندوکاو عملی همۀ پرسشهای پیچیدۀ مربوط به فرایندهای فکری جامعه» می‌داد. اما ورود فلاسفه به بحث جامعه‌شناسی معرفت، روند فكری این حوزه را به مسیری پیش برد كه مبادی اجتماعی شناخت علمی را بررسی كند. لذا به مسیری رفت كه طی آن بررسی كند ساختارها و مناسبات اجتماعی چه تأثیری در ایجاد، انتقال و پذیرش گزاره‌های علمی داشته‌اند و چه ساختارهای اجتماعی به شكل‌دهی و پذیرش علوم منتهی شده است و از این طریق به فلسفه علم نیز نزدیك شد. اما ایدة ایگان و شرا مغفول ماند و «تحلیل فرایندهای تولید، توزیع، جریان، و مصرف دستاوردهای فكری مضبوط (اطلاعات)» به‌صورت یك حوزة جدی پیگیری نشد. جامعه‌شناسی اطلاعات به عنوان یك حوزة دانشی با اندوخته‌ای كه از كار ایگان و شرا دارد، به دنبال تحقیقات و تحلیل‌هایی در این حوزه است.
           
منابع

1. زیباكلام، سعید (1384). معرفت‌شناسی اجتماعی؛ طرح و نقد مكتب ادینبورا. تهران: سمت



دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: سه شنبه 29 مرداد 1392 11:19 ق.ظ

خاستگاه معرفت شناسی اجتماعی

پنجشنبه 17 مرداد 1392 03:30 ق.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی
شاید اصطلاح «معرفتشناسی اجتماعی» تنها اصطلاح در واژگان فلسفی باشد که اول بار در نوشتههای علوم کتابداری و اطلاعرسانی استفاده شده است. ایگان و شرا در مقالۀ دورانساز خود در لایبرری کوارترلی به سال 1952، معرفتشناسی اجتماعی را «مطالعۀ فرایندهایی که بهوسیلۀ آنها جامعه به عنوان یک کل در جستوجوی رسیدن به برداشت یا فهمی دربارۀ کل محیط (فیزیکی، روانشناختی، و عقلایی) است» تعریف کردند. «کانون توجه» این رشتۀ جدید که اینک به سمت و سوی درک سارختارهای اجتماعی دخیل در معارف بشری سوق یافته  است، میبایست «تحلیل تولید، توزیع، و استفاده از دستاوردهای فکری» می بود و حاصل این تحلیل «چارچوبی برای کندوکاو عملی همۀ پرسشهای پیچیدۀ مربوط به فرایندهای فکری جامعه» می بایست باشد. پس، معرفتشناسی اجتماعی مغایر با معرفتشناسی سنتی است زیرا (از نظر ایگان و شرا) فلاسفه در معرفتشناسی اجتماعی در جستوجوی فهم فرایندهایی فکری هستند که فرد بهواسطۀ آنها به برداشت یا فهمی دربارۀ محیط (شخصی) خود میرسد».

بر خلاف تصور موجود، اِیگان واضع اصلی اصطلاح معرفتشناسی اجتماعی و تعریف خاص آن است و پس از مرگ وی در سال 1959، شرا وارث فکری وی شد تا ایدههای همکارش را تا زمان مرگش طی سلسله مقالاتی در سال 1982، بازنگری و تدقیق کند. یکی از مبسوطترین تبیینات شرا راجع به معرفتشناسی اجتماعی در کتاب «بنیانهای جامعهشناختی کتابداری» ارائه شده که مجموع پنج سخنرانی شرا در سال 1967، مانند سه سخنرانی رانگاناتان در سارادا (Sarada) دربارۀ علوم کتابداری، است.


ترجمه بخشی از مقاله جاناتان فرنر با عنوان «Shera's social epistemology recast as psycological bibliography» چاپ شده در مجله social epistemology، دوره 16، شماره 1.


 




ادامه مطلب

دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: شنبه 16 آذر 1392 01:09 ب.ظ

قلمرو «جامعه شناسی اطلاعات»

جمعه 21 تیر 1392 06:53 ب.ظ

نویسنده : مهدی شقاقی

جامعه شناسی اطلاعات (1) حوزهای معرفتی است که به جای ارائه تبیینات فردگرایانه درباره مالکیت، تولید، جریان، و مصرف اطلاعات، به دنبال آن است تا از آنها تبیینی اجتماعی ارائه دهد. بدین لحاظ، این حوزه با جامعه شناسی دانش (معرفت) (2) و جامعه شناسی علم (3) ارتباط دارد. حوزۀ جامعه شناسی اطلاعات به دنبال نهادینه کردن مفاهیم جامعه اطلاعاتی (3) نیست، بلکه با اتخاذ دیدگاهی انتقادی، درصدد است تا مناسبات و نیروهای اجتماعی حاکم بر مالکیت، تولید، جریان، و مصرف اطلاعات را بررسی کند و تبعات آن را تحلیل نماید.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1] . Sociology of Information                  

[2] . Sociology of Knowledge

[3] . Sociology of Science

[4] . Information society


ادامه مطلب

دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: جامعه شناسی اطلاعات ، نظریه انتقادی ، جامعه شناسی دانش ، جامعه شناسی علم ،
آخرین ویرایش: سه شنبه 29 مرداد 1392 11:22 ق.ظ



تعداد کل صفحات : 3 1 2 3